Door: Nico Dekens, SANS Certified Instructor
De werkelijkheid is dat meer output niet hetzelfde is als betere inlichtingen. Gepolijste AI-samenvattingen zijn geen gevalideerd begrip. De inlichtingencyclus raakt vervormd en dataverzameling wordt steeds vaker verward met analyse. Het samenspel tussen mens en machine lijkt productiever dan ooit, maar dreigt tegelijkertijd minder doordacht te worden.
OSINT blijft een denksport
Data verzamelen is niet hetzelfde als inlichtingen produceren. Informatie is ruwe, ongeverifieerde data die voor iedereen beschikbaar is. Inlichtingen zijn beoordeeld, gevalideerd en met inspanning verkregen. Tijdens de eerste fase van de Russische invasie van Oekraïne was de hoeveelheid open-source informatie enorm. Toch waren het slechts een handvol analisten die, door te verifiëren, een overvloed aan beelden konden omzetten in betrouwbare inlichtingen.
De OSINT-gemeenschap splitst zich stilletjes op in twee groepen, terwijl veel professionals zich daar niet van bewust zijn. Tool Operators vertrouwen op AI om te zoeken en conclusies te trekken. Zij produceren grote hoeveelheden output, maar kunnen hun redenering vaak niet uitleggen zonder de machine. Thinking Analysts gebruiken AI als versneller, niet als vervanging. Zij behouden direct contact met primaire bronnen, stellen vragen en produceren minder output, maar wel betere inlichtingen.
Het is onwaarschijnlijk dat AI OSINT-analisten volledig zal vervangen. Het grotere risico is dat AI hun beoordelingsvermogen geleidelijk aantast, totdat zij alleen nog analist zijn in functietitel.
Vijf drukfactoren ondermijnen momenteel ongemerkt het denkvermogen van analisten:
De Snelheidsdruk dwingt analisten om op het tempo van machines te werken.
De Volumeklem verwacht dat menselijke cognitie datasets van machine-omvang verwerkt.
De Synthetische Mist veroorzaakt een voortdurende mentale belasting doordat analisten menselijke content moeten onderscheiden van AI-gegenereerde content.
De Automatiseringskruk verschuift het gebruik van tools van ondersteuning bij dataverzameling naar het uitbesteden van beoordelingsvermogen.
De Uitputtingsstrategie waarbij tegenstanders bewust de informatiestroom overspoelen om de menselijke cognitieve laag uit te putten.
AI werkt als een schijnwerper: extreem gefocust, briljant in het midden van de lichtbundel, maar blind voor de periferie. Menselijke analisten werken als een lantaarn: met een brede waarneming die afwijkingen opmerkt, patronen herkent en verbanden legt tussen ogenschijnlijk ongerelateerde disciplines.
Bij het analyseren van satellietbeelden vindt AI de tank. De menselijke analist merkt op dat de schaduwen niet overeenkomen met het beweerde tijdstip van de dag. OSINT vereist deze “lantaarnbewustheid”. Die mogen we niet verliezen.
De tegenstander heeft zich aangepast
Een groeiend deel van moderne desinformatie is niet ontworpen om het publiek te overtuigen, maar om analisten uit te putten.
De zaak rond het Pravda Network is illustratief. Tegenstanders creëerden honderden nepnieuwssites die lokale Europese nieuwsmedia nabootsten. Niet om lezers te misleiden, maar om AI-trainingsdata en RAG-pijplijnen te vervuilen. Wanneer analisten vervolgens AI-tools gebruikten om het lokale sentiment te beoordelen, presenteerde de machine het narratief van de tegenstander als een geverifieerde consensus.
Synthetische consensus vormt daarmee een nieuwe dreigingsvector. Een enkele valse bewering die wordt geplaatst op een obscure blog, vervolgens wordt herschreven door geautomatiseerde scrapers en binnen enkele uren op vijftig domeinen verschijnt, lijkt voor een analist op vijftig onafhankelijke bronnen die hetzelfde feit bevestigen. Vijftig bronnen die hetzelfde zeggen, kunnen in werkelijkheid één bron zijn die vijftig keer wordt herhaald.
De komende vijf jaar
Hoe deze ontwikkeling zich precies zal ontvouwen? Dat blijft onzeker. De richting is echter duidelijk. Het open web sluit zich steeds verder af. AI-native desinformatie wordt de nieuwe basisruis. Geautomatiseerde dataverzameling groeit sneller dan menselijke beoordeling kan bijhouden. De meerwaarde van de analist verschuift daardoor steeds nadrukkelijker naar verdedigbaar en onderbouwd beoordelingsvermogen.
Cognitieve Veiligheid (het bewust beschermen van het vermogen van analisten om helder te denken, nauwkeurig te verifiëren en weerstand te bieden aan uitputting) wordt de nieuwe OPSEC.
De praktische maatregelen zijn niet ingewikkeld:
Laat analisten altijd eerst de ruwe brondata beoordelen voordat zij een AI-samenvatting lezen.
Hanteer een “laat je werk zien”-principe, waarbij analisten hun volledige onderzoeksproces kunnen uitleggen zonder naar tooloutput te verwijzen.
Onderwerp de meest zelfverzekerde AI-conclusies aan een red-team beoordeling.
Geef altijd prioriteit aan herkomst en bronverificatie boven aannemelijkheid.
Het strijdtoneel van de volgende informatieoorlog is het vermogen van de analist om onder druk helder te blijven denken. Het beschermen van dat vermogen is de opdracht.
Over de auteur
Nico Dekens zal spreken en optreden als voorzitter van de eerste Europese editie van de SANS OSINT Amsterdam Summit 2026 van SANS Institute, die plaatsvindt in Capital C in Amsterdam op 15 en 16 juni 2026. Registratie en de agenda zijn hier te vinden:
https://www.sans.org/cyber-security-training-events/osint-amsterdam-2026
